01/09/2015
Διαλεκτική και Ψυχανάλυση
Του Αλέξανδρου Λ.
Από το έργο του Francis Bacon "Figure with meat" 1954
Ένα από τα λιγότερα φωτισμένα θέματα στην ιστορία της ψυχανάλυσης, είναι η σχέση της με τη διαλεκτική. Υπήρξαν φορές που επιχειρήθηκε η εξέταση της ψυχανάλυσης υπό το πρίσμα της διαλεκτικής θεωρίας, ωστόσο αυτό δεν συνέβη με συστηματικό και συνεπή τρόπο.
Η αλήθεια είναι ότι ανάμεσα στις οργανωμένες σχολές σκέψης που εδράζονταν στα δύο αυτά διακριτά πεδία, υπήρξε ανέκαθεν καχυποψία και ενίοτε εχθρικότητα. Δεν θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξει κάποιος πως ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους θα μπορούσαν να στηθούν μεθοδολογικές γέφυρες. Για την ακρίβεια, θα είχε νόημα και εξαιρετικό ενδιαφέρον να αναζητηθεί και να φωτιστεί επαρκώς ο διαλεκτικός πυρήνας της ψυχανάλυσης.
Η επανάσταση που επέφερε η ψυχαναλυτική θεωρία στην ιστορία των ιδεών δεν έγκειται τόσο στις επιμέρους πρωτότυπες θέσεις της, όπως η χαρτογράφηση του ασυνειδήτου και η ερμηνεία των ονείρων. Όσο ρηξικέλευθη και να ήταν αυτή τους η πρωτοτυπία, η μεγάλη τομή της ψυχανάλυσης θα πρέπει να αναζητηθεί στον τρόπο σύλληψης του ψυχικού οργάνου.
Η μεγάλη προσφορά της ψυχαναλυτικής σχολής είναι ότι συνέλαβε τον ανθρώπινο ψυχισμό ως πεδίο σύγκρουσης αντίρροπων ψυχικών δυνάμεων. Όλα ανεξαιρέτως τα σημαντικά πορίσματα της ψυχαναλυτικής θεωρίας μπορούν να αναχθούν στη θεμελιώδη αυτή διαλεκτική σύλληψη. Κάθε ψυχικό φαινόμενο, παθολογικής είτε όχι φύσης, απορρέει από τη διαπάλη που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης.
Η πιο θεμελιώδης συγκρουσιακή σχέση είναι ανάμεσα στις εσωτερικές-ενδογενείς ορμές του ατόμου και το πλέγμα των εξωγενών επιταγών του περιβάλλοντος. Από τη μία υπάρχει η ενστικτώδης (παρορμητική) ροπή του ατόμου να ικανοποιεί τις επιθυμίες του και από την άλλη ένα στιβαρό πλέγμα κοινωνικών επιταγών (μικρότερης είτε μεγαλύτερης κλίμακας) που επιβάλλει στο άτομο την αναχαίτισή τους. Οι αντιθέσεις αυτές πολλές φορές λύνονται με τόσο ετεροβαρή τρόπο που μπορεί να προκαλέσει την υπονόμευση της ψυχικής ισορροπίας.
Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι δεν είναι πάντα εφικτό στο άτομο να προσαρμόζεται στις συνθήκες που επιβάλλει η σύγκρουση των δύο ανωτέρω πόλων. Έρχεται λοιπόν μία στιγμή που η πάλη των αντίθετων ψυχικών δυνάμεων δεν μπορεί να κατασταλάξει σε μία ενοποιητική συνθήκη και γίνεται απαρχή συγκεκριμένων ψυχικών νοσημάτων. Οι επιταγές του περιβάλλοντος ασκούν τόσο ισχυρή (κατά)πίεση στις έμφυτες ορμές του ψυχισμού που απαιτούν ένα μη ανεκτό βαθμό απώθησής τους. Η απώθηση αυτή αποτυγχάνει και η ορμική ψυχική ενέργεια αναζητά στρεβλούς τρόπους εκτόνωσής της (αδυνατώντας να βρει διέξοδο μέσω μηχανισμών όπως εκείνος της εξιδανίκευσης). Αναπτύσσονται έτσι νευρώσεις, παθολογικό άγχος και φοβίες.
Κάνοντας χρήση εξειδικευμένων ψυχαναλυτικών όρων, η πρωταρχική διαλεκτική σύγκρουση του ψυχισμού αναπτύσσεται ανάμεσα στην «Αρχή της Ηδονής» και την «Αρχή της Πραγματικότητας». Η πρώτη περιλαμβάνει ανεκπλήρωτες επιθυμίες του ατόμου και εδράζεται στο Ασυνείδητο ενώ η δεύτερη ενσωματώνει το σύνολο των ηθικών και κανονιστικών επιταγών του κοινωνικών δομών και συνιστά το Υπερεγώ.
Ωστόσο, στο σώμα της ψυχαναλυτικής θεωρίας ενυπάρχουν πέραν του παραπάνω και άλλα αρχετυπικά διαλεκτικά δίπολα. Χαρακτηριστικά μπορούν να αναφερθούν τα δίπολα Εγώ-Υπερεγώ και το Ασυνείδητο-Συνειδητό. Η διερεύνηση των όρων ύπαρξης της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης δεν μπορεί να φτάσει σε βάθος δίχως την αναγνώριση και συνεπή προβολή του αρνητικού χαρακτήρα που έχουν τα επιμέρους συστατικά της.
Αξίζει να σταθεί κάποιος λίγο περισσότερο στην τελευταία παραδοχή. Η αναγνώριση του διαλεκτικού πυρήνα της ψυχανάλυσης δεν θα πρέπει να εξαντληθεί στην επίγνωση της ύπαρξης αντίθετων δυνάμεων που επενεργούν στο ψυχισμό του ανθρώπου και τις οποίες καλείται διαρκώς το Εγώ να συμβιβάσει σε ένα λειτουργικό Όλον. Οφείλει να προσπεράσει την απλή αυτή αντιθετική θεώρηση και να προσεγγίσει την εγγενή αντιφατικότητα του κάθε πόλου.
Πιο συγκεκριμένα, το Ασυνείδητο, η εκτενής «Σκοτεινή Ήπειρος» του ανθρώπινου ψυχισμού, εξωτερικεύεται με μία σειρά από εκφράσεις και εκδηλώσεις, η νοηματοδότηση των οποίων είναι δυσχερής λόγω της κρυπτογραφημένης και φαινομενικά παράλογης εμφάνισής τους, καθώς και εξαιτίας των αντιστάσεων που προβάλλονται από το ίδιο το Εγώ στη διαδικασία αποκρυπτογράφησής τους. Όσο πιο καταφατική (θετική) είναι η επενέργεια του Ασυνείδητου τόσο πιο πολύ τείνει να υπονομευτεί η ταυτότητά του ως μη-συνειδητού, δηλαδή τόσο πιο πολύ πλησιάζει στην άρνησή του. Αυτό γιατί η εκδήλωσή του προάγει, μέσω της κατάλληλης ανάλυσης και ενδοσκόπησης, τη σταδιακή του συνειδητοποίηση.
Στην ουσία, αυτή ακριβώς η πραγμάτωση της αντιφατικότητας του Ασυνείδητου, η άρνησή του, συνιστά την πεμπτουσία της ψυχαναλυτικής θεραπείας. Αλλά και το ίδιο το Εγώ προκειμένου διαδραματίσει τον ενοποιητικό του ρόλο οφείλει να υπηρετήσει με συνέπεια την άρνησή του, να παραδοθεί στην εγγενή του αντιφατικότητα. Καλείται να αρνηθεί την υπόστασή του ως Υποκείμενο και να συναντηθεί με το Αντικείμενο, υιοθετώντας το «πρόγραμμά» του. Διατυπώνοντάς το με πιο γλαφυρό τρόπο, το Εγώ είναι από την (αντιφατική) του φύση αναγκασμένο να περιφράσσει τα σύνορά του, καταργώντας τα. Τα ίδια τα υλικά της αυτονόμησής του (η συγκρότηση της Ταυτότητας) τα προσλαμβάνει από το μη-Ταυτόσημο, δηλαδή από την Ετερότητα.
Η ίδια η Ψυχανάλυση ως «αρχαιολογία της ανθρώπινης ψυχής», οφείλει να ανέλθει σε ένα ανώτερο στάδιο, συνειδητοποιώντας τη διαλεκτική της κληρονομιά και φέρνοντάς τη στο προσκήνιο. Να υπηρετήσει και απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό το πρόταγμα «Όπου ήταν Αυτό, πρέπει Εγώ να γίνω».
Ιστότοπος για ανταλλαγή απόψεων και έκφραση ιδεών