14/10/2015
Solaris: Το παιχνίδι των κυμάτων
Του Joe Knowles
Σκηνή από την κινηματογραφική διασκευή του "Solaris" από τον Αντρέϊ Ταρκόφσκι
Η λέξη «άρρητο» είναι ένα παράδοξο: Αν κάτι είναι αληθινά πολύ μεγάλο για να ειπωθεί με λέξεις, γιατί υπάρχει μια λέξη γι' αυτό; Και υπάρχει κάτι πραγματικά πολύ βαθύ για να καταφέρει να το εκφράσει η γλώσσα; Σίγουρα δεν είναι ο Θεός, για τον οποίο οι στρατευμένοι θεολόγοι του, της κάθε θρησκείας και της κάθε εποχής, ποτέ δεν απέτυχαν να δείξουν την μάλλον σαφή ρητότητά Του, με την πολύ μεγάλη ευγλωττία τους. Το ίδιο ισχύει και για την ομορφιά, που εμπνέει σε πολλούς έναν εύγλωττο ρομαντισμό (αν και εμπνέει αρκετούς κυνικούς, επίσης). Ακόμη και η πιο ανείπωτη φρίκη δεν μπορεί να μας αφήσει άφωνους για πολύ – μάρτυρες είναι ολόκληροι διάδρομοι με λογοτεχνία περί του Ολοκαυτώματος στο τοπικό βιβλιοπωλείο σας. Ποτέ μην υποτιμάτε την ανθρώπινη ικανότητα –και επιθυμία– να ψάξουμε, να εξηγήσουμε, να επικοινωνούμε.
Αλλά τι συμβαίνει όταν οι λέξεις αποτυγχάνουν πραγματικά; Αν παραιτηθούμε από την ικανότητα να σκεπτόμαστε θεωρητικά, να αρθρώνουμε συλλογισμούς, να καταλήγουμε σε γνώση, υπάρχει ελπίδα να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, και πολύ περισσότερο τον εξωτερικό κόσμο; Η ιδιοφυΐα του Πολωνού συγγραφέα Stanislaw Lem που έγραψε το 1961 το μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας Solaris, είναι ότι η ανθρωπότητα συνάντησε τελικά τον επιστημολογικό αντίστοιχό της.
Στο μυθιστόρημα του Lem, η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια περίπλοκη, τεραστίων διαστάσεων νοημοσύνη, που έχει το σχήμα ενός Ωκεανού από πλάσμα, ο οποίος καλύπτει έναν πλανήτη που κινείται σε τροχιά γύρω από δύο ήλιους. Τα καλύτερα και ευφυέστερα μυαλά της Γης κάνουν τα πάντα, προσπαθώντας να λύσουν το αίνιγμα – και να επικοινωνήσουν με το μόνο άλλο σημάδι ζωής με ευφυία στον Γαλαξία. Όμως ο Ωκεανός αντιδρά με ασυνέπεια –και μερικές φορές με αδιαφορία– σε διάφορα πειράματα και ερεθίσματα, και παραμένει ανεπηρέαστος, αδιαπέραστος σε κάθε σαφές εννοιολογικό πλαίσιο που θα μπορούσε να εξηγήσει ή και να περιγράψει τις διαδικασίες του. Ο Lem εισέρχεται σε σημαντικές και συναρπαστικές λεπτομέρειες της μεγάλης, αλλά μελαγχολικής επιστήμης των «Solaristics», η οποία αποτυγχάνει απελπιστικά να διεισδύσει στη συμπεριφορά των κυμάτων του Ωκεανού, που αναδεύονται με θεαματικό τρόπο.
Με τον καιρό, η ανθρωπότητα λίγο ή πολύ παραιτείται, εγκαταλείποντας τις προσπάθειες να κατανοήσει το σύμπαν και παλινδρομεί σε εφησυχασμό και σ' ένα είδος κοσμικού αυτισμού. Μέχρι τη στιγμή που ο αφηγητής του Lem, ο ψυχολόγος Kris Kelvin, εισέρχεται στη σκηνή, έχει περάσει ένας αιώνας, χωρίς καμμία απολύτως πρόοδο: «Η σοφία μας... έδωσε ως άθροισμα ένα άχρηστο συνονθύλευμα λέξεων, μια λάσπη από δηλώσεις και εικασίες». Ο ερευνητικός σταθμός που αιωρείται πάνω από τον Ωκεανό, και κάποτε ήταν το σπίτι για εκατοντάδες επιμελείς επιστήμονες, σταδιακά έχει παύσει να χρηματοδοτείται, σε σημείο που εξακολουθούν να παραμένουν εκεί ως μέλη του πληρώματος μόνον τρία κυνικά άτομα.
Αλλά όταν παράξενα ανακοινωθέντα των τελευταίων Solarists αρχίζουν να φθάνουν στη Γη, ο Kelvin, ένας παλιός φίλος του Διοικητή του σταθμού, αποστέλλεται για να ερευνήσει. Προκύπτει από την έρευνα ότι ο Ωκεανός έχει βάλει σε δοκιμασία τα μυαλά των μελών του πληρώματος και έχει εποικήσει τον σταθμό με «επισκέπτες»: Αναπνέουν, είναι αντίγραφα ανθρώπων συνειδητών, βγαλμένα από τις πιο βαθιές αναμνήσεις των μελών του πληρώματος. Ο Kelvin φθάνει στον χαοτικό και παραμελημένο σταθμό, όπου οι επιστήμονες τρομοκρατημένοι οχυρώνονται πίσω από διαφράγματα, κρύβονται μαζί με τους ενσαρκωμένους δαίμονές τους, και αρνούνται να μιλήσουν στον Κέλβιν ή μεταξύ τους. Και δεν περνά πολύς χρόνος, μέχρις ότου ο Kelvin δέχεται τον δικό του επισκέπτη: τη σύζυγό του Rheya [Ρέγια], η οποία αυτοκτόνησε στη Γη πριν από 10 χρόνια.
Η αποτυχία των επιστημόνων να επικοινωνήσουν –με τον ωκεανό, μεταξύ τους, με τους επισκέπτες τους και με τους εαυτούς τους– είναι το βασικό θέμα του μυθιστορήματος του Lem και της ταινίας του Αντρέϊ Ταρκόφσκι που είχε βάση το μυθιστόρημα (1972) και άσκησε ισχυρή πνευματική επιρροή.
Αλλά ο Ταρκόφσκι κοίταξε ακόμη περισσότερο από τον Lem μέσα στον εσωτερικό κόσμο, πρόσθεσε στον δικό του Solaris εκτεταμένο υλικό προερχόμενο από τη Γη, μας γνώρισε τον πατέρα, τη μητέρα και τη θεία του Κέλβιν. Παρατηρούμε τη στενή σχέση του Kelvin με το τοπίο του σπιτιού του, την αμφιθυμία του για την επικείμενη διαστημική αποστολή, και υπαινιγμούς για τους «σκελετούς που έχει κρυμένους στη ντουλάπα του» και προσπαθεί να τους ξεχάσει. Οι καθρέφτες της ψυχής που τον περιμένουν στον Solaris προαναγγέλλονται από το πρώτο πλάνο της ταινίας, μια αντανακλαστική ροή νερού σε κοντινή λήψη [close-up], που ρέει με υπνωτιστικό τρόπο.
Η περίφημη «σκηνή της οδήγησης» διά μέσου μιας φουτουριστικής μητρόπολης (στην πραγματικότητα είναι το Τόκιο του 1970), αντιμετωπίζει με καυστικό στοχασμό το πώς παραπαίει χωρίς σκοπό και κατεύθυνση η ανθρωπότητα, όχι μόνον στο σύμπαν, αλλά και μέσα στο μοναχικό πλήθος. Μια σπιτική ταινία μικρού μήκους της οικογένειας, γύρω από μία πυρά μέσα στα χιόνια, που συνοδεύεται από ένα απεγνωσμένο και επαναλαμβανόμενο χορωδιακό πρελούδιο του Μπάχ, μεταφέρει την ουσία της νοσταλγίας, την οποία εκπληρώνει τελικά ο Ωκεανός. Δεν υπάρχουν πολλοί διάλογοι, αλλά όταν οι χαρακτήρες ανοίγουν το στόμα τους, μιλούν για ηθική, για αγάπη και για τη φιλοσοφία της επιστήμης, ή διαβάζουν δυνατά από έργα του Θερβάντες.
Ο Lem τη μίσησε. Καταγγέλλοντας την ταινία ως «φοβερή» παραπονέθηκε ότι ο Ταρκόφσκι «δεν έκανε καθόλου τον Solaris, έκανε το "Έγκλημα και Τιμωρία"». Υπενθυμίζοντας τις συζητήσεις με τον σκηνοθέτη κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας του σεναρίου, ο Lem δήλωσε ότι «ήμασταν σαν δύο άλογα που τραβούσαν το κάρο σε αντίθετες κατευθύνσεις... Δεν μπορεί κανείς να τον πείσει για τίποτε, όταν είναι αποφασισμένος να αναδιατυπώσει τα πάντα με το δικό του τρόπο, δεν έχει σημασία ποιόν».
Πράγματι, ο Ταρκόφσκι (όπως και ο κατά τα άλλα ανόμοιος του Stanley Kubrick) δεν είχε πολλή υπομονή να ακολουθήσει τον δημιουργό των πηγών του υλικού τους, και έκανε ελεύθερη διασκευή του Solaris για να ταιριάξει με τις δικές του καλλιτεχνικές εμμονές. Η ιστορία της ανάστασης και τα ταπεινά όρια της ανθρώπινης γνώσης που αυτή συνεπάγεται, αξιοποιήθηκαν από τον Ρώσο μύστη. Από πολλές απόψεις, ο Solaris του δεν διαφέρει πολύ από τον "Αντρέϊ Ρουμπλιώφ", την επική ταινία του για τη ζωή του Μεσαιωνικού Ρώσου αγιογράφου. Τόσο ο Kelvin όσο και ο Ρουμπλιώφ είναι αναζητητές που θέλουν να κατανοήσουν ένα περιβάλλον συχνά απάνθρωπα αδιάφορο. Και οι δύο υποβάλλονται σε ακραία ψυχολογικά τραύματα. Και οι δύο δέχονται επισκέψεις από τον κόσμο των νεκρών. Και οι δύο υποχρεώνονται να αξιολογήσουν εκ νέου το έργο της ζωής τους. Και οι δύο αναλώνονται σε μια υπαρξιακή κρίση που έχει ευδιάκριτη μεταφυσική χροιά. Ωστόσο, και ο Ταρκόφσκι πήρε τελικά αποστάσεις από τη δουλειά του στον Solaris, αν και για λόγους εντελώς διαφορετικούς από τον Λεμ. Ο συγγραφέας ήθελε να διερευνηθεί το οντολογικό όριο με περισσότερη αφήγηση, περισσότερη επιστήμη και λιγότερο μυστικισμό. Ο Ταρκόφσκι ήθελε το αντίθετο. Μπορούμε να αισθανθούμε την έλλειψη υπομονής του σκηνοθέτη μπροστά σε ορισμένες αναπότρεπτες ανάγκες της κινηματογραφικής παρουσίασης, και μερικές φορές, κομμάτια της τεχνικής ορολογίας ακούγονται κάπως αυθαίρετα, ενδείξεις ότι ποτέ δεν ήταν αρκετά άνετος με το υλικό, ακόμη και στην ριζικά προσαρμοσμένη μορφή.
Μετά την κυκλοφορία της ταινίας, ο Ταρκόφσκι κήρυξε την αποστροφή του για την επιστημονική φαντασία και για τις ιδιότροπες λεπτομέρειες της μυθοπλασίας της – από την οποία θα απελευθερωθεί εντελώς στο επόμενο έργο του, "Ο Καθρέφτης" (1975), μια παραληρηματική ονειροπόληση εμπνευσμένη από το ποιητικό έργο του πατέρα του (ο σημαντικός ποιητής Αρσένι Ταρκόφσκι) και την εμπειρία της οικογένειάς του στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αφήνοντας στην άκρη την επιφύλαξη για την επιστημονική φαντασία, επέστρεψε στο είδος το 1979, με την καθηλωτική ταινία "Στάλκερ", που συνέδεσε με επιτυχία τις προσεγγίσεις των δύο προηγούμενων ταινιών στην μυθοπλασία και στην εικόνα.
Παρόλο που ο Solaris του Ταρκόφσκι δεν αγαπήθηκε από τον δημιουργό του, ωστόσο απέκτησε διεθνή θαυμασμό με το πέρασμα του χρόνου, και εύλογα: Η ποιητική γλώσσα του βρίσκει στόχο στην καρδιά συναισθημάτων που οι περισσότερες ταινίες ούτε καν τα αναγνωρίζουν, πόσο μάλλον να προσπαθήσουν να τα πραγματευθούν. Όταν ένας πολυέλαιος αιωρείται πέρα από κάθε έλεγχο του Kelvin, σε μια ξαφνική στιγμή μηδενικής βαρύτητας, μπορείτε επίσης να νιώσετε να σβήνει η απώθηση των απογοητεύσεών του από τη ζωή του στη Γή. Τέτοιες εντελώς υποβλητικές εικόνες παραμένουν στον θεατή όχι μόνο για ημέρες ή εβδομάδες, αλλά για χρόνια.
Ιστότοπος για ανταλλαγή απόψεων και έκφραση ιδεών