26/09/2015
Η πίπα και ο καθρέφτης
Του Θεόδωρου Γεωργίου
Rene Magritte: "This is not a pipe", 1948
Ο γάλλος φιλόσοφος Michel Foucault σε μια συνέντευξη που έδωσε λίγο πριν από τον θάνατό του (γεννήθηκε το 1926 και πέθανε το 1984), στην ερώτηση «τι είναι η φιλοσοφία», έδωσε την απάντηση: «Φιλοσοφία είναι εκείνη η δραστηριότητα μέσω της οποίας ο καθένας μας μπορεί να γίνει κάτι το διαφορετικό από αυτό που είναι». Η προγραμματική αυτή θέση εξειδικεύεται σε επιμέρους προσδιορισμούς της γνωσιοθεωρίας, της ηθικής και πρακτικής φιλοσοφίας, της αισθητικής και όλων γενικώς των φιλοσοφικών επιστημών. Όσον αφορά τη γνωσιοθεωρία, η φιλοσοφία ορίζεται ως μετασχηματισμός του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε. Από την άποψη της ηθικής και της πρακτικής φιλοσοφίας, η φιλοσοφία επωμίζεται το έργο της ανατροπής των παγιωμένων αξιών και των καθιερωμένων κριτηρίων ελέγχου της ορθότητας των πράξεων του ανθρώπου. Στα πλαίσια της αισθητικής, η φιλοσοφική δραστηριότητα συνδέεται άρρηκτα με την προοπτική της ενσωμάτωσης της τέχνης και της αισθητικής διαστάσεως στον κόσμο της καθημερινής ζωής.
Η βασική αυτή θεωρητική στάση του Foucault διατυπώνεται με επιστημολογική επάρκεια και νοηματική σαφήνεια σε δύο κείμενά του (τα οποία έχουν κυκλοφορήσει και στα ελληνικά). Πρόκειται για τα βιβλία "Ο στοχασμός του έξω - Για τον Maurice Blanchot" και "Αυτό δεν είναι πίπα". Τα κείμενα αυτά αποτελούν κατά κάποιον τρόπο εισαγωγικές σπουδές στη σκέψη του Foucault. Από αυτά τα δύο κείμενα μπορεί να ξεκινήσει κανείς για να συλλάβει τις ιδέες που ανέπτυξε ο Foucault. Θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι είναι λάθος να επιμένουμε, όταν μιλάμε για τον Foucault, σε καταμερισμούς επιστημονικής εργασίας. Γνωσιοθεωρία, φιλοσοφία της ιστορίας, θεωρία της εξουσίας, ηθική και αισθητική για τον Foucault είναι ένα ενιαίο θεωρητικό σύμπαν το οποίο εκφράζει έναν αντίστοιχο τρόπο ζωής.
Ο Foucault, επηρεασμένος από τον γνωσιοθεωρητικό προοπτικισμό του Νίτσε, υποστηρίζει ότι η γνώση δεν μπορεί να είναι υπόθεση ενός υποκειμένου, του οποίου το πνεύμα αρθρώνεται ως καθρέφτης απέναντι σε ένα αντικείμενο, είτε η φύση είναι αυτό είτε η κοινωνία. Η σκέψη είναι μια δραστηριότητα που περιλαμβάνει την εσωτερική βεβαιότητα αλλά ταυτόχρονα βιώνει την εξωτερική ανασφάλεια. Ό,τι αναπαρίσταται στο πνεύμα δεν συμπίπτει με αυτό που πράγματι υπάρχει. Ούτε φυσικά και το πνεύμα είναι το ακριβές αντίγραφο της πραγματικότητας. Όταν ο άνθρωπος σκέφτεται ακροβατεί ανάμεσα σε αυτό που συλλαμβάνει και σε αυτό που δεν μπορεί να σκεφθεί, στο «άσκεπτο». Ταυτόχρονα ο άνθρωπος ως φυσικό ον παλεύει στα πλαίσια της εμπειρίας του να μετασχηματισθεί σε υποκειμενικότητα, δηλαδή σε μια οντότητα η οποία διαχωρίζει πλήρως το νοητό από κάθε εμπειρικό και τυχαίο στοιχείο. Η έννοια είναι η πεμπτουσία της υποκειμενικότητας. Ο άνθρωπος όμως είναι πρωτίστως φυσικό ον.
Στην καθημερινή δραστηριότητά του συναντά φυσικά πράγματα και έρχεται αντιμέτωπος με την εξωτερική και εσωτερική φύση του. Ο «στοχασμός του έξω» είναι μια μεθοδολογία για να αποκατασταθεί η φυσική τάξη στο επίπεδο της έννοιας και του υποκειμένου. Δεν αποτελεί έναν νέο, εντελώς διαφορετικό σε σχέση προς το σκέπτεσθαι της δυτικής μεταφυσικής, τύπο σκέψης αλλά μια αναστοχαστική μεθοδολογία του ίδιου του υπερβατικού υποκειμένου.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να σταθούμε περισσότερο επειδή έχουν υποστηριχθεί απόψεις που οδηγούν σε παραπλανητικά συμπεράσματα. Πολλοί υποστηρίζουν ότι ο «στοχασμός του έξω» δεν είναι παρά μια εκδοχή του μεταμοντέρνου σχετικισμού. Στο ερώτημα πώς μπορεί να φθάσει κανείς πίσω από τον καθρέφτη, πώς μπορεί με άλλα λόγια να εγκαταλείψει τη βεβαιότητα και την ασφάλεια του υπερβατικού υποκειμένου, η απάντηση κατά τους ορθολογιστές είναι να σπάσει τον καθρέφτη, δηλαδή να εξαφανίσει το υποκείμενο. Ο Foucault ακολουθεί μια άλλη μεθοδολογία. Αφιερώνει το κείμενό του στον Maurice Blanchot, τον οποίο θεωρεί εκφραστή αυτής της μεταμοντέρνας μεθοδολογίας. Υπάρχουν και άλλοι συγγραφείς και στοχαστές που ακολούθησαν τον δρόμο της «σκέψης του έξω». Είναι ο Ντε Σαντ, ο Χέλντερλιν, ο Νίτσε, ο Μαλαρμέ, ο Μπατάιγ και ο Κλοσόφκσι. Τι έκαναν όλοι αυτοί; Προσπάθησαν να επαναφέρουν τη φύση, το ίδιο αντικείμενο ως σώμα στο επίπεδο της σκέψης. Προσπάθησαν να μιλήσουν για τα πράγματα χωρίς να εγκαταλείψουν τη βιωμένη σφαίρα της εμπειρίας. Ο διχασμός νοήσεως και εμπειρίας είναι το θεμέλιο της μεταφυσικής βεβαιότητας. Το κείμενο "Ο στοχασμός του έξω" διαιρείται σε επτά θεματικές ενότητες που νοούνται ως επτά βαθμίδες της μεταμοντέρνας μεθοδολογίας μέσω της οποίας αποκαλύπτεται το ψεύδος της μεταφυσικής βεβαιότητας. Ο Foucault τονίζει ότι «το είναι της γλώσσας δεν παρουσιάζεται για την ίδια παρά μόνο μέσα από την εξαφάνιση του υποκειμένου». Πραγματολογική συνθήκη της σκέψης είναι η εξαφάνιση ή τουλάχιστον η ρευστοποίηση του υποκειμένου. Το «έτερο», αυτό που δεν είναι πνεύμα, φωλιάζει στη γλώσσα, η οποία αντιστέκεται στον μετασχηματισμό της σε φωνή του υποκειμένου.
Αν το γνωσιοθεωρητικό πρόγραμμα του Foucault συνίσταται στον εντοπισμό των ενδιάμεσων τύπων όπου συναντώνται το υποκείμενο και ο άνθρωπος ως φυσικό ον, η αισθητική του αντίληψη αποσαφηνίζει το μεταμοντέρνο εγχείρημα του να σκεφθούμε αυτό που δεν μπορούμε να συλλάβουμε. Στο κείμενό του "Αυτό δεν είναι πίπα" αφετηρία είναι ένας πίνακας του Rene Magritte. Με αφορμή αυτόν τον πίνακα ο Foucault αναπτύσσει με μοναδική ενέργεια την αισθητική του στάση. Η τέχνη δεν είναι αυτόνομη οντότητα, όπως έχουμε ως τώρα συνηθίσει να την αντιμετωπίζουμε. Η αυτονομία της τέχνης (η ιδιαίτερη κοινωνική σφαίρα του αισθητικού στοιχείου) συμβαδίζει με την υπερβατική υποκειμενικότητα. Από τη στιγμή που δεχθούμε ότι ο άνθρωπος ως πνεύμα δεν συγκροτείται ως υπερβατικό υποκείμενο, τότε και το αισθητικό στοιχείο δεν ορίζεται ως αυτόνομη κοινωνική σφαίρα. Είναι αναπόσπαστο δομικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Η τέχνη είναι ο αναδιπλασιασμός του κόσμου της καθημερινής ζωής. Ή ορθότερα στην κοινωνική σφαίρα της τέχνης υποστασιοποιείται η πραγματολογική δυνατότητα του ανθρώπου να βρεθεί πίσω από τον καθρέφτη. Το κείμενο "Αυτό δεν είναι πίπα" διαιρείται σε τέσσερις θεματικές ενότητες, στις οποίες αναπτύσσεται η αισθητική άποψη ότι ο αναδιπλασιασμός είναι η κατ' εξοχήν αισθητική συνθήκη του νεωτερικού ανθρώπου. Ανάμεσα στην πίπα ως χρηστικό αντικείμενο και στην εικαστική της αναπαράστασης δημιουργείται ένα χάσμα που μόνον η «αισθητική της ύπαρξης» (όρος και πρόταση του ίδιου του Foucault) είναι σε θέση να καλύψει.
Ο Foucault είναι σαφής: η ζωγραφική τέχνη και γενικότερα το αισθητικό στοιχείο έχουν υπονομεύσει πολύ νωρίτερα από ό,τι η ίδια η σκέψη (η «σκέψη του έξω») την αναπαραστατική λογική και τη μεταφυσική κοσμοθεωρία. Για να βρεθεί κανείς πίσω από τον καθρέφτη δεν χρειάζεται να τον σπάσει. Μπορεί ο ίδιος να αλλάξει τον εαυτό του. Στο θεωρητικό και πρακτικό του πρόγραμμα ο Foucault στη θέση του υποκειμένου τοποθετεί τον «εαυτό», δηλαδή μια φιγούρα που είναι ταυτόχρονα πνευματικό και φυσικό ον. Στην έκδοση του κειμένου επισυνάπτονται δύο επιστολές που έστειλε ο Magritte στον Foucault το 1966 με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του "Οι λέξεις και τα πράγματα" (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις "Γνώση" στη σειρά "Φιλοσοφική και πολιτική βιβλιοθήκη", που επιμελήθηκε επί σειρά ετών ο Παναγιώτης Κονδύλης). Σε μία από τις επιστολές του ο Magritte σημειώνει ότι «η σκέψη ενώνει τα πράγματα κατά την τάξη εκείνη που ανακαλεί στη μνήμη το μυστήριο». Με άλλα λόγια, και ο Magritte συμφωνεί με τον Foucault ότι το επιστημολογικό κριτήριο της σκέψης δεν είναι η υποκειμενοκεντρική αντιγραφή της πραγματικότητας αλλά η δυνατότητά της να αιωρείται ανάμεσα στην έννοια και στο «άσκεπτο».
Ιστότοπος για ανταλλαγή απόψεων και έκφραση ιδεών