22/11/2015
Jean-Jacques Rousseau: Αναζητώντας την αξιοπρέπεια
Του Κοσμά Ψυχοπαίδη
Jean-Jacques Rousseau
Οι "Εξομολογήσεις" του Ρουσσώ αποτελούν την αυτοβιογραφία του, είναι το έργο στο οποίο ο Ρουσσώ διηγείται τον βίο του με τον σκοπό να ανακαλύψει εκεί τις στιγμές της πλήρωσης και της ευτυχίας και τις στιγμές της δυστυχίας. Άρα θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ως λόγος περί της ευδαιμονίας. Σίγουρα οι "Εξομολογήσεις" είναι λόγος περί της ευδαιμονίας, αλλά παράλληλα είναι και λόγος περί του αγαθού, και ως τέτοιος διατυπώνει ένα φιλόδοξο φιλοσοφικό πρόγραμμα της νεωτερικότητας. Σκεπτόμενος και ιστορώντας τον βίο του ο Ρουσσώ θέλει να σκεφθεί και να αξιολογήσει τις πράξεις του και τις πράξεις άλλων ανθρώπων που επηρέασαν τις δικές του. Να ιστορήσει τις πράξεις για τις οποίες είναι περήφανος (τις θεωρεί αγαθές) και αυτές για τις οποίες ντρέπεται. Θέλει να δικαιολογήσει τα κριτήριά του για το καλό και το κακό, για ό,τι ησυχάζει τη συνείδησή του και για ό,τι της προκαλεί τύψεις και ανησυχίες. Θέλει να φθάσει στο σημείο αυτοσυνειδησίας που θα του επιτρέψει να ελέγξει τους λόγους που ο ίδιος προβάλλει για να δικαιολογήσει τις αδικαιολόγητες και επονείδιστες πράξεις του, να αποκαλύψει τις συγκαλύψεις, τις προφάσεις και τα ιδεολογήματά του. Ταυτόχρονα επιδιώκει να αποδείξει ότι οι ίδιες οι κοινωνικές και πολιτισμικές σχέσεις, η κοινωνία του εγωισμού, της σκληρότητας και της υποκρισίας είναι η πραγματική αιτία της διαφθοράς της νεωτερικής υποκειμενικότητας.
Η καταγγελία όμως της διαφθοράς κρύβει μιαν ελπίδα, ότι υπάρχει στο νεωτερικό υποκείμενο ένας πυρήνας που μπορεί να διασωθεί, ότι η διαφθορά δεν είναι τελεσίδικη αλλά αντιστρέψιμη, αν αλλάξει ο κόσμος (οπότε από εδώ μπορεί να συναχθεί και ένα πολιτικό αίτημα να αλλάξουμε τον κόσμο!).
Από τα παραπάνω προκύπτει η σημασία που αποκτούν οι "Εξομολογήσεις" ως θεωρητικός και ταυτόχρονα πρακτικός τρόπος ανάλυσης του πολιτισμού και του βίου. Η κριτική που αναδεικνύει τις αλλοτριωμένες πολιτισμικές μορφές μέσα στην ίδια την υποκειμενικότητα αποτελεί και δέσμευση για «ηθική μεταστροφή» όπως αυτή που χαρακτήρισε τη ζωή του Ρουσσώ από τη δεκαετία του 1750 και ύστερα.
Βέβαια, η στάση αυτή της αναζήτησης του μη φθαρμένου αξιακού πυρήνα στις αλλοτριωμένες μορφές εμπεριέχει τον κίνδυνο της δογματικής αποδοχής του «καλού» στον κόσμο, μπορεί δηλαδή να αποδειχθεί ότι αποτελεί προ-κριτική στάση. Τον κίνδυνο αυτόν επεσήμανε ο Βολταίρος, ο στοχαστής που προέβαλε συστηματικά τον φιλοσοφικό αντίλογο στον Ρουσσώ.
Ωστόσο η φιλοσοφική κριτική μπορεί να είναι εξοντωτική και για τη συγκεκριμένη υποκειμενικότητα. Ο Βολταίρος είχε γράψει στο ανώνυμα δημοσιευμένο κείμενό του "Άποψη των Πολιτών" ότι δεν θα έπρεπε να θεωρήσει κανείς τον Ρουσσώ επιστήμονα ή σοφό. Τι είναι ο Ρουσσώ; «Ένας συγγραφέας μιας όπερας και δύο κωμωδιών που σφυρίχθηκαν από το κοινό. Δεν είναι κανένα αξιοπρεπές άτομο που απλώς απευθύνει αδιάκριτες μομφές στους ενάρετους ανθρώπους. Είναι ένας αμαρτωλός που σέρνει μαζί του από βουνό σε βουνό, από χωριό σε χωριό μια δυστυχισμένη γυναίκα που είναι ο ίδιος υπεύθυνος για τον θάνατο της μάνας της και έριξε τα παιδιά της στο ορφανοτροφείο».
Ο Βολταίρος αναφέρεται εδώ στη σύντροφο της ζωής του Ρουσσώ, την Τερέζ Λεβασέρ, που ο ίδιος ο Ρουσσώ παραδέχεται στις "Εξομολογήσεις" ότι την εξευτέλιζε και τη γελοιοποιούσε για να γελάνε οι κοσμικοί των σαλονιών.
Στην τελευταία του επιστολή στον Βολταίρο (17 Ιουνίου 1766) ο Ρουσσώ γράφει: «Δεν σας αγαπώ πια, κύριε. Μου προξενήσατε πόνους που θα μπορούσαν να ήταν οδυνηρότατοι, εμένα τον μαθητή σας, τον ενθουσιαστικό οπαδό σας [...] Ε, λοιπόν σας μισώ, αφού έτσι το θελήσατε. Αλλά σας μισεί ένας άνθρωπος που θα ήταν άξιος να σας αγαπήσει, αν το είχατε θελήσει. Από όλα τα συναισθήματα που έχουν διεισδύσει στην καρδιά μου για σας, δεν μένει παρά ο θαυμασμός που δεν μπορώ να αρνηθώ στο ωραίο πνεύμα σας και η αγάπη των γραπτών σας».
Βλέποντας ο Ρουσσώ το ίδιο του το πρόσωπο να τίθεται σε αμφισβήτηση αισθάνεται την ανάγκη να πει «όλη την αλήθεια». Θέλει να αποδείξει ότι δεν υπάρχει καμία αντίφαση μεταξύ του ανθρώπου και του συστήματος, ότι ο Ζαν Ζακ υπήρξε ένας γνήσιος μάρτυρας της φυσικότητας.
Ο Βολταίρος, ο Ντιντερό και οι άλλοι φιλόσοφοι, οι αντίπαλοι του Ρουσσώ, δεν κατάλαβαν ότι οι ορθολογικοί κανόνες του αγαθού βίου, τους οποίους επικαλείται ο Διαφωτισμός, θα πρέπει να συνοδεύονται και από ένα περίσσευμα άφθαρτης υποκειμενικότητας και φυσικών αλληλέγγυων συναισθημάτων, αλλιώς θα οδηγήσουν στο αντίθετό τους, σε κακές πράξεις. Όλες οι αξιόμεμπτες πράξεις που αποδίδονται στον Ρουσσώ προέκυψαν από την απώθηση αυτού του αγαθού πυρήνα συναισθημάτων. Για να τον ανακτήσει ανατρέχει στην ανάμνηση των ψηγμάτων περασμένης ευτυχίας, στην αθωότητα της παιδικής ηλικίας, σε κομμάτια γνησιότητας που δεν ανάγονται σε κάτι άλλο αλλά είναι ο εαυτός μας. Ο Ρουσσώ βρίσκει τρόπο να συνδέσει την υποκειμενική αυτή βεβαιότητα με τα πρακτικά αιτήματα που διατυπώνει στα πολιτικά του γραπτά. Πώς θα καταστεί δυνατόν να υπάρξουν κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις, στις οποίες τα συναισθήματα και η ευαισθησία των ανθρώπων δεν θα θίγονται από τον εγωισμό, την κακία, τον φθόνο των συνανθρώπων τους; Εδώ τίθεται το ερώτημα για τους όρους της ανθρώπινης συνύπαρξης, για τις προϋποθέσεις μιας ζωής χωρίς ταπείνωση. Η θεωρία των ηθικών συναισθημάτων περιέχει το αίτημα μιας δίκαιης πολιτείας. Το ρομαντικό και το ορθολογικό στοιχείο συντίθεται στη διάρκεια του βίου.
Στο δωδέκατο βιβλίο των "Εξομολογήσεων" ο Ρουσσώ περιγράφει τη ζωή του στο Ιλ ντε σεν Πιερ, όπου συχνά έβγαινε μόνος με τη βάρκα στα ανοικτά της λίμνης και αναφωνούσε: «Ω φύση, γλυκιά μου μάνα, μόνο εσύ με προστατεύεις τώρα. Κανένας πανούργος και δόλιος άνθρωπος δεν μπορεί να μπει εδώ ανάμεσά μας». Οι πανούργοι όμως είναι πανταχού παρόντες και μπορούν να τον διώξουν από τον επίγειο παράδεισο. Φτάνει στο σημείο να ζηλεύει αυτούς που έχουν ως ισόβια φυλακή τους ένα τέτοιο νησί ώστε να είναι σίγουρο πως δεν θα αναγκασθούν να το εγκαταλείψουν. Ο Ρουσσώ θέλει λοιπόν έναν κόσμο στον οποίο να αποτελεί υποχρέωση η εγγύηση όρων κοινωνικής ευδαιμονίας, όπου η «φύση» και η ελευθερία των ανθρώπων δεν θα μπορεί να γίνουν αντικείμενο ξένης ιδιοποίησης. Αυτή η ιδέα θυμίζει την αξίωση που εγείρεται στο Κοινωνικό Συμβόλαιο ότι θα πρέπει οι ιδιαίτερες και εγωιστικές βουλήσεις «να υποχρεωθούν να είναι ελεύθερες»! Αναδεικνύεται εδώ η γοητεία της σκέψης του Ρουσσώ αλλά φαίνονται και οι κίνδυνοι που κρύβει. Για να υπάρξει μια κοινωνία δικαίου και αξιοπρέπειας θα πρέπει να διανοιχθεί ένας χώρος ανάπτυξης μιας αισθητικής και συναισθαντικής ανθρωπότητας. Αυτή την ανάπτυξη δεν μπορούμε να τη σκεφθούμε παρά μόνον ως αναγκαιότητα και υποχρέωση, αλλά θα πρέπει να είναι μια αναγκαιότητα τέτοιας μορφής που να μην καταπιέζει τα αισθήματα χάριν των οποίων επιβάλλεται.
Ιστότοπος για ανταλλαγή απόψεων και έκφραση ιδεών