23/11/2015
Η σημασία του θεάματος σήμερα
Της Λίας Γυιόκα
Kαμία έννοια δεν μπορεί να εμπνεύσει τα πλήθη, δεν μπορεί να σώσει καμία συνείδηση. Mπορεί, ωστόσο, την κατάλληλη στιγμή να αποτελέσει το κατάλληλο εργαλείο. Έναν τέτοιο ρόλο έπαιξε στα τέλη της δεκαετίας του '60 ο όρος «θέαμα» – και παρόλ' αυτά, ή μάλλον ακριβώς γι' αυτό, οι αγοραίες χρήσεις του όρου σήμερα θέλουν το θέαμα να περιγράφει την τηλεόραση ή τα ΜΜΕ, και στην καλύτερη περίπτωση την αφασία της δυτικής «μαζικής δημοκρατίας». Αυτό δεν αναιρεί την αρχική κριτική δύναμη της έννοιας. Αν η έννοια του θεάματος δεν διατηρεί πολλά από την αρχική της ρομαντική και ετοιμοπόλεμη διάθεση, φαίνεται ότι, αν μη τι άλλο, τουλάχιστον δικαιώνεται ως περιγραφή μιας συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής. Ποιά είναι όμως τότε η επόμενη στιγμή; Ποια είναι η «μεταθεαματική» ιστορική φάση που διανύουμε σήμερα, κατά την οποία ο όρος «θέαμα», όσο μεγαλύτερη διάδοση αποκτά στα δημοσιογραφικά πάνελς και τη φιλελεύθερη φλυαρία, τόσο περισσότερο στρεβλώνεται; Πώς περιγράφουμε μία νέα διακριτή κατάσταση, ένα νέο καθεστώς που δεν μπορεί να περιγραφεί πια ως κοινωνία του θεάματος, κοινωνία δηλαδή όπου έχει πολιτική αξία να επισημάνει κανείς ότι οι ανθρώπινες σχέσεις διαμεσολαβούνται από εικόνες;
Δεν διαμεσολαβούνται πια οι ανθρώπινες σχέσεις από τις εικόνες; Σαφώς και ναι· γιατί όμως δεν επαρκεί πια η περιγραφή του θεάματος για να διακρίνουμε μέσα στο εκτυφλωτικό σκοτάδι το επόμενό του στάδιο; Φαίνεται να έχουν αλλάξει οι ίδιοι οι τρόποι που αντιλαμβανόμαστε το οπτικό περιβάλλον, ειδικά τα εικαστικά του ερεθίσματα που μας επιτίθενται με τη μορφή οργανωμένης και επεξεργασμένης πληροφορίας. Φαίνεται να έχουν αλλάξει οι τεχνικές της κυριαρχίας στη «λειτουργική σφαίρα και την ενημερωτική σφαίρα» των εικόνων, οι χειρισμοί της «οπτικής μηχανής». Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται σε μια νέα σχέση του ορατού κόσμου (ειδικά του οπτικά κωδικοποιημένου και του εικονικού) με αυτό που θεωρείται αληθινό.
Μπορούμε να συσχετίσουμε αυτήν τη συνθήκη με την παλαιότερη και πολυχρησιμοποιημένη ντεμπορική διαπίστωση ότι «το αληθινό είναι μια στιγμή του ψεύτικου»; Σε αυτήν τη φράση περιγράφονται μάλλον τα όρια της κοινωνίας του θεάματος, το ζήτημα δηλαδή της απόλυτης διάχυσης του ψεύδους με τη διαμεσολάβηση των εικόνων σε κάθε παραγωγή κοινωνικού νοήματος. Για τη διαλεκτική της "Κοινωνίας του Θεάματος" του 1967, το κυρίαρχο οπτικό καθεστώς (με την ευρεία έννοια των οπτικών δεδομένων που παράγουν ρητή πληροφορία) είναι το ίδιο το ψεύτικο. Εμπεριέχει το αληθινό ακριβώς επειδή σε αυτό πρέπει να αποτανθούμε για να το αποδομήσουμε και να ανακαλύψουμε σε αυτό τη στρέβλωση (δηλαδή, με εγελιανούς και μαρξικούς όρους που δανείζεται και ο Ντεμπόρ, τη φετιχοποίηση και την αλλοτρίωση) των κοινωνικών σχέσεων που ανάγεται στη θεαματική διαμεσολάβηση. Στην κάλυψη από τα ΜΜΕ της φρίκης του πολέμου του Βιετνάμ βρισκόταν το αντιπολεμικό κίνημα αλλά και η αφομοίωσή του, αντηχούσε η προπαγάνδα αλλά και η δυνητική της υπέρβαση. Σήμερα όμως;
Το σίγουρο είναι ότι κανείς δεν πιστεύει πια αυτά που βλέπει στην τηλεόραση. Από όλους αμφισβητείται πλέον η σχέση των εικόνων των ΜΜΕ (ενός ολιγοπωλίου εταιρειών ψυχαγωγίας, προπαγάνδας, διαφήμισης, ενημέρωσης, καθώς και της υλικοτεχνολογικής τους υποστήριξης και αναπαραγωγής) με την αλήθεια των πραγματικών γεγονότων στα οποία αναφέρονται.
Η καχυποψία ενίοτε διαπερνά την αφασία. Το αληθινό, όμως, δεν βρίσκεται μέσα στη διαλεκτική τού τι προβάλλεται και τι αποσιωπάται, ή στη διαλεκτική μεταξύ ψεύτικης εικόνας και αληθινής κοινωνικής σχέσης, αλλά περισσότερο σε μια διαλεκτική της επεξεργασμένης αναπαράστασης και της αυθεντικής αναπαράστασης. Θεωρούμε ότι το αυθεντικό εισβάλλει στο επεξεργασμένο σε στιγμές που γεννιούνται ερωτήματα όπως: Για ποιο λόγο επιλέχθηκε να περάσουν στο εθνικό αμερικανικό δίκτυο των ΜΜΕ εικόνες των φρικαλεοτήτων των Αμερικανών στρατιωτών στις φυλακές Αμπού Γκράιμπ; Μα για να τονωθεί η αυτοπεποίθηση ενός ελαφρά απογοητευμένου τη στιγμή εκείνη φονταμενταλιστικού πατριωτικού κινήματος στις ΗΠΑ χρειαζόταν μία δόση ζωντανής πολεμικής πορνογραφίας. Γιατί έπρεπε να διαβάσουμε τη σημειολογία στις σκηνοθετημένες δηλώσεις του Μπιν Λάντεν; Μα χωρίς μία καλά εγκαθιδρυμένη εικόνα του αντιπάλου, χωρίς δηλαδή ένα διαφορετικό μυθολογικό πολιτισμικό πρόσημο στον φόβο, θα ήταν ακόμη πιο ξεκάθαρο ότι οι κυρίαρχοι έχουν τα ίδια συμφέροντα από τη μαζική παραγωγή θανάτου. Και οι δύο «αυθεντικές» στιγμές, βέβαια, προσφέρθηκαν κατόπιν εορτής.
Εισπράττουμε το τελικό προϊόν μιας έντονης διαμεσολάβησης και επεξεργασίας, θεωρώντας ότι μας αποκρύπτεται όχι το αυθεντικό, αλλά η αυθεντική του αναπαράσταση. Αυτό θα ήταν μια σχεδόν αυτονόητη παραδοχή αν πραγματικά δεν υπερέβαινε την παλαιότερη ότι «τα ΜΜΕ λένε ψέματα». Ελέγχεται απόλυτα η διαχείριση της πληροφορίας ως προς το «γεγονός», ως προς το πολιτικά χρήσιμο δεδομένο. Με αυτήν την έννοια, το ψέμα, αυτό δηλαδή που ενέχει έναν περιστασιακό δόλο, τώρα είναι η γενετική προϋπόθεση της νέας συνθήκης, όχι η εξαίρεσή της.
Ιστότοπος για ανταλλαγή απόψεων και έκφραση ιδεών